Afrikaans

Na die maan met kuns

Eendag het ek ‘n bottel pickles present gekry by ‘n digter wat in die Chinese burgeroorlog kanker gekry het. (Dis die waarheid dié en het met verbeelding niks uit te waaie nie.)
Dit was in die dae toe jong witmans Suid-Afrika nog teen die ANC moes beveilig. Ek het my destydse vrou haarkapper toe gevat. Die haarkapper was in Groenpunt en ek was in uniform. Terwyl my vrou in die stoel was, het ek in die straat gestaan. Ek gee nie om om te wag nie. Dis een van my goeie eienskappe. Nog een is dat ek nie haatdraend is nie. Ek was ontuis in daardie uniform.
“Vrou by die haarkapper?” vra iemand. Dis ‘n ou man wat my oor ‘n tuinhekkie staan en bekyk. Ek knik. “In watter eenheid is jy?”
“Ek is nie eintlik ‘n soldaat nie.”
“Nonsens. Jy’t ‘n uniform aan. Dan’s jy ‘n soldaat, dit maak nie saak wat jy doen nie.”
Ek antwoord nie. Ek gaan nie die fynere punte van my self-verontskuldiging met ‘n ou omie bespreek nie.
“Ek was in die Chinese burgeroorlog.” Hy wys na ‘n groot seer op sy lip. “Dis waar ek die kanker gekry het, van die son in die Gobi.” Ek kyk hom aan. So wragtig? “Almal is so bang vir die Russe, maar ek sê jou die Chinese is gevaarliker. Daar is baie van hulle en hulle weet hoe om ‘n mortier te gebruik.”
My vrou se hare beter nou klaar wees.
Hy sien seker hoe ek hoek toe kyk. “My seun is die haarkapper. Ek en my vrou bly hier bo die salon. Dis eintlik baie lekker. Ons skryf musicals.”
“Musicals?”
“Ja-a. Ons het al ‘n hele klomp gedoen. Ek skryf die woorde. Ek is eintlik ‘n digter. My vrou skryf die musiek. Dan stuur ons dit vir Kruik. Maar hulle wou nog nie een opgevoer het nie …” Hy voel aan die roof op sy lip. “Eenkeer het ek amper ‘n gedig maan toe gestuur. Kom in, dit sal nie lank wees nie, dan wys ek jou.”
Ek protesteer, maar goeie maniere is nie genoeg om hom van sy storie af te kry nie. Uiteinde is ek word aan sy vrou voorgestel, netjiese vroutjie met haar hare in ‘n rol agter haar kop. Die klavier staan gereed met bladmusiek oopgevou. Terwyl hy soek na die gedig wat amper maan toe gegaan het, vertel hulle my van hul musicals.
“Ons werk nou juis aan ‘n nuwe een.”
“Dis regtig ons beste, die keer.”
“Dit gaan wonderlik wees.”
Uit ‘n kis kom die man met ‘n brief te voorskyn. “Kyk hier is ‘n brief wat ek by Nasa gekry het.” Dis op blou papier met Nasa se seël bo-aan. ‘n Beleefde relaas oor hoe hulle soveel versoeke kry om goed maan toe te vat dat hulle ongelukkig nie aan almal kan voldoen nie. Maar die ruimtevaarders het glo die gedig gelees en baie daarvan gehou. “Elkeen het sy gunsteling-stukkie vir my onderstreep, kyk net,” wys hy my. Daar staan hul name – Edwin Aldrin, Neil Armstrong en Frank Borman. “Hulle sou dit saamgevat het as hulle kon.”
“Ek is seker.”
“Jy wil nie dalk van my pickles saamvat nie, netnou as jy gaan?”
Ek het niemand om namens my nee-dankie-briewe op blou briefhoofde te skryf nie.
Eendag lank, lank gelede, het ek ‘n bottel pickles present gekry by ‘n digter wat in die Chinese burgeroorlog kanker gekry het. Sy naam is Paul Devere. Jy kan hom maar gaan opsoek.
Afrikaans

Ek en André P. Brink

Waarmee ek geen ekwivalensie in terme van literêre meriete of intellek of wat ook al suggereer nie. ʼn Skrywervriend het jare gelede vir my gesê: “André Brink is slimmer as ek en jy saam.” Ek het geen rede om hierdie mening te bevraagteken nie.

Maar daar is tog sekere parallelle wat my tref.

Die mees opvallende is dat ons albei in dieselfde tyd ’n boek oor dieselfde historiese figuur geskryf het: Estienne Barbier. Toe my boek Wydsbeen in 1992 uitkom, was Brink blykbaar al goed op dreef met sy Inteendeel. Ek het gehoor hy het die indertydse mev. Brink gevra om my boek te bekyk, en sy het hom gerusgestel dat hy niks te vrese het nie!

Dan het ons ook albei boeke geskryf wat in Duitswes afspeel, wat nie alte algemeen is nie. (Brink s’n was Anderkant die Stilte in 2002.)

Onlangs sien ek ’n leser wat die mening uitspreek dat ek in Brink se styl probeer skryf, en syns insiens deels daarin slaag.

Laat ek hierdie veronderstelling dadelik weerlê: Ek probeer nie bewustelik in Brink se styl skryf nie. Ek sou dit ook nie onbewustelik kon doen nie, want ek ken eenvoudig nie Brink se werk nie.

Ek het Die Ambassadeur in 1979 gelees, en dis dit. In die afgelope jaar het ek wel van sy tydskrifkortverhale gelees wat gebundel is as Die Rooikop en die Redakteur, maar dit was nadat ek al my Duitswes-stories klaar geskryf het.

Maar die leser se vergelyking is dalk nie sonder gronde nie. Ek het al self gewonder of Brink dalk die ouer Afrikaanse skrywer is by wie se werk myne die meeste aansluit. Dit is omdat ek (ten regte of onregte, synde geen literatuurkenner) die idee het dat hy ook STORIES geskryf het, meer so as iemand soos sy mede-Sestiger Etienne Leroux, byvoorbeeld.

Of hierdie gedagte enige meriete het, weet ek nie.

Dalk was die naaste wat ek ooit aan Brink sal kom die keer toe ek in ons plaaslike kafee in Mowbray brood of melk gaan koop, en daar staan die groot skrywer ook met iets dergeliks onder die arm.

Afrikaans

Tot wedersiens, Siegfried Bock

Iewers kry ʼn boek ʼn begin. Een van die derduisende gedagtes wat deur jou kop spoel, haak vas. Later kyk jy weer so vlugtig na hom en sit hom weer eenkant. Van tyd tot tyd stof jy hom af. Ja-nee, hier is iets. Maar wat? Sit hom maar weer weg. Krabbel dalk selfs ʼn paar sinne neer.

Bes moontlik het jy later ʼn hele klompie goete van hierdie aard en dan eendag, in my geval meermale eers jare later, sien jy hoe party van hierdie brokkies by mekaar kan inpas. Eureka. Idee.

Die idee kan die opset van ʼn storie wees, ʼn tema, situasie of karakter. Dit kan die beginpunt of die eindpunt wees. Dis die klas ding waarmee mense na skrywers toe kom en sê: “Ek het ʼn lekker idee vir jou.” Waarop die antwoord is: “Ja, maar wat gebeur op die ander 299 bladsye?”

Want tussen die idee en die boek val die skryf. En dit, liewe vrinne, is die eintlike ding. Die verskil tussen mense met boeke op die brein en mense met boeke op die rak.

Elke idee laat hom nie sommer op enige manier skryf nie. Jy moet die aanslag kry wat pas. Jy vat-vat hier en vat-vat daar. Probeer die ding van verskillende kante af benader. Wie gaan die storie vertel? Die verteller is die eerste en belangrikste karakter wat die skrywer moet skep.

Later begin die ding sy loop kry. Jy skryf ʼn stuk en besef, nee, dis nie die begin nie. Jy moet nog iets voor die begin skryf. (Wat byvoorbeeld in Ek wens, ek wens met my gebeur het. Ek het eerste die toneel tussen Gawie en Seb geskryf, en eers baie jare later die stuk vooraf.) Jy beland op ʼn dwaalspoor en moet tientalle bladsye weggooi en teruggaan en weer probeer. Jy kry ʼn idee vir iets wat jou opgewonde maak, maar jy moet ʼn aanloop of afloop daarvoor bysit. Jou aanvanklike idee groei en vervorm. Bes moontlik loop jy jou niksvermoedend in ʼn ding vas wat wonderlike nuwe moontlikhede skep en dalk jou storie in ʼn nuwe rigting stuur.

(Party skrywers weet glo die hele storie as hulle begin. Ek weet gewoonlik net so ʼn paar goed, net genoeg om te begin of watter kant toe om te mik. Dan kyk ek maar wat word. Die idees ontwikkel al skrywende.)

Eindelik sit jy met ʼn eerste weergawe, die hele storie van begin tot end. Ek het al vir mense gesê: “As jy klaar is, is jy halfpad.” Dis darem nie heeltemal waar nie. Maar daar is weliswaar nog baie te doen. Jy gee die boek vir iemand anders om te lees. Of sit hom ʼn lang ruk opsy dat jy later met redelike vars oë kan kyk. Jy ontdek sulke dom foute dat jy nie kan glo jy het dit sover misgekyk nie. Jy maak reg en skaaf.

En dan is hy gereed vir die uitgewer. Daarna kom daar natuurlik nog baie werk: herskryf, reageer op die uitgewer, redakteur of proefleser se voorstelle. In my geval moet ek gewoonlik nog vertaal ook. Proewe lees. En dan is die boek daar en uit jou hande uit. Diverse lesers kry hom beet en maak net wat hulle wil.

Daar is talle mylpale in die totstandkoming van die boek, maar vir my is die grootste die dag as hy uitgewer toe gaan.

Gister het ek so ʼn dag gehad. Na ses jaar en iets soos 270,000 woorde, is ek nou ten minste vir eers klaar met Siegfried Bock en sy bure daar rondom die Hochnamib polisiestasie. Die eerste boek, Die vertes in, het ʼn jaar gelede verskyn. Ek het ʼn kontrak vir nommer twee. Nommer drie van die trilogie is gister weggestuur.

Natuurlik is ek en Siegfried nie heeltemal klaar met mekaar nie. Daar is nog baie gekarring tussen my en die uitgewerspan wat ʼn jaar of twee kan draal. Of dalk kom die boek nooit uit nie. Hoe ook al, ek het my laaste stukkie nuwe gebeure op Siegfried se pad gebring. (Buiten vir ʼn gedagte oor ʼn ander, losstaande storie wat ek so nou en dan bekyk… Miskien, eendag.)

Op ʼn manier voel ek verwese. Dis die eerste keer in minstens sewe jaar wat ek nie kniediep in ʼn skryfprojek is nie. Daar was die vertaalwerk aan ʼn Ander mens in 2012 se koers, toe Halfpad een ding, (waarin ek terloops eergister bietjie lees en besef ek hou heel van hierdie halfvergete boek), toe Die vertes in en sy opvolger wat ek onderbreek om eers Ek wens, ek wens en ʼn ander boek te skryf wat by die uitgewers wag. En nou die derde Hochnamib-boek.

Hier sit ek nou, sonder my boesem-verbeeldingsvriend van die afgelope ses jaar. Sonder werk vir my vlytige vingerpunte. Wat nou gedaan?

Miskien moet ek maar in die speelgoedlaai gaan krap en kyk of hierdie of daardie stuk dalk eendag iets kan word…